“Tại sao” là từ mang nhiều quyền năng nhất trong giáo dục.

Khi hỏi “tại sao” nghĩa là ta đang tò mò, một động lực nội tại mạnh mẽ vô cùng. Tò mò buộc ta phải đi tìm câu trả lời và rốt cuộc lại đặt ra nhiều câu hỏi khác. Tò mò cũng khiến ta không ngừng mưu cầu hiểu biết. Cũng chính nó, bên cạnh anh em họ hàng là “what” và “how”, đã dẫn dắt các nhà khoa học, nhà nghiên cứu hàng bao thế kỉ nay. “What” tìm cách định hình tác nhân gây nên một hiện tượng cần nghiên cứu.“How” được đặt ra để hiểu rõ hơn quá trình giúp củng cố giải thích cho hiện tượng. Nhưng “tại sao” là câu được hỏi khi ta muốn dùng đến tư duy phản biện. “Tại sao” không chỉ đi tìm câu trả lời thông thường, chính xác hơn thì nó mong đợi một tính chất cốt lõi trở thành nguồn cơn cho khả năng suy xét, lập luận và lí giải hợp lí."Tại sao” dâng mình cho bất cứ ai dùng trí tuệ, kinh nghiệm và cái nhìn tường tận hòng đưa được nguyên nhân và lí giải chặt chẽ ra khỏi mông lung.

Câu chuyện thường được nhắc sau đây minh hoạ rõ rệt sức mạnh của câu hỏi “tại sao” :

Hai ba con nọ cùng làm món thịt hầm. Thấy ba cắt bỏ phần đuôi thịt trước khi bỏ vào nồi, cô bé con tính tò mò lanh lợi mới hỏi: “Sao phải cắt bỏ phần đó vậy ba?” Ba cô bé vốn chẳng nghĩ ngợi gì mấy về điều đó chỉ đáp: “Bà con làm vậy suốt ấy mà.” Thế rồi đến lượt ông gọi về cho mẹ mình thắc mắc: “Mẹ này, sao mẹ cứ phải cắt phần đuôi thịt trước khi bỏ vào hầm vậy?”. Bà cụ phá lên cười bảo: "Thì tại mẹ có cái nồi nào lớn hơn đâu".

Khi người học không thấu suốt được chủ đề nào đó thì sẽ khó lòng ghi nhớ được kiến thức. Họ không biết cách liên kết kiến thức với ngữ cảnh mới cũng như khó mà áp dụng để giải quyết vấn đề.

Hồi đại học tôi từng học một giảng viên môn Lý nọ. Suốt cả học kỳ thầy dạy bọn tôi nhiều nguyên lý và cả lô lốc phương trình. Đến khi thi cuối kỳ, thầy cho bốn câu hỏi làm luận. Câu cuối cùng lại thật đơn giản mà có mỗi một dữ liệu. Nó hỏi trọng lượng xấp xỉ của nước trên Trái Đất là bao nhiêu và cho bán kính của Trái Đất. Sinh viên nào cũng đều được trang bị kĩ năng cơ bản để làm câu hỏi này nhưng rất ít trả lời được chính xác. Trên thực tế, chỉ có 12% sinh viên đúng. Vậy đâu là khác biệt giữa người trả lời đúng và người trả lời sai? Những người có kết quả đúng đã hiểu được tường tận nhờ câu hỏi "tại sao". Không chỉ nhận diện được các phương trình kia và không chỉ biết lắp vào mà xài, họ còn biết tại sao cần dùng chúng cũng như các giả định nào ẩn chứa trong đó. Đến lúc đụng phải một dạng huống mới, họ có khả năng vận dụng kiến thức đã học hòng tìm ra các phương trình phù hợp, đồng thời nhận ra các giả định cần thiết nào giúp trả lời chính xác.

Để thật sự hiểu sâu, ta cần hình dung cách thông tin này gắn kết với kiến thức rộng lớn về môn học của mình như thế nào. Một khi người học thông hiểu thật sự sâu sắc, họ sẽ ghi nhớ được nó và có khả năng áp dụng hiệu quả cũng như truyền đạt lại cho người khác.

Lược dịch từ "Sức mạnh của câu hỏi "Tại sao"
Nguồn: learn.hms.harvard.edu
Ảnh: Evan Dennis (Unsplash)